Certyfikacja ekologiczna w rolnictwie i przetwórstwie ekologicznym jest kluczowym elementem systemu zapewniania jakości żywności. Jej celem jest potwierdzenie, że produkcja rolna oraz procesy przetwórcze odbywają się z poszanowaniem środowiska naturalnego, dobrostanu zwierząt oraz zdrowia konsumentów. W Unii Europejskiej certyfikacja ekologiczna regulowana jest szczegółowymi przepisami prawa, a ich spełnienie uprawnia do stosowania oznaczenia „eko”, „bio” lub „organic”.
Pozytywne oddziaływanie ekologicznych metod produkcji na środowisko i na jakość żywności nie ujawnia się zewnętrznie w produktach. Po to by konsument mógł je bezbłędnie rozpoznać na rynku, konieczny jest jednoznaczny system ich identyfikacji. Gdy produkty ekologiczne są wprowadzane do obrotu na anonimowy rynek – niezbędne jest poświadczenie zgodności z kryteriami poprzez system certyfikacji.
Istota rolnictwa i przetwórstwa ekologicznego
Rolnictwo ekologiczne opiera się na naturalnych metodach produkcji, wykluczając stosowanie syntetycznych nawozów mineralnych, pestycydów, GMO oraz sztucznych dodatków paszowych. Przetwórstwo ekologiczne natomiast koncentruje się na zachowaniu wysokiej jakości surowców rolnych przy jednoczesnym ograniczeniu liczby dozwolonych dodatków technologicznych i metod przetwarzania.
System kontroli i certyfikacji w rolnictwie ekologicznym w Polsce stanowią:
- Główny Inspektor Jakości Handlowej Artykułów Rolno-Spożywczych, jako organ właściwy do przekazywania jednostkom certyfikującym zadań w zakresie kontroli urzędowych i niektórych zadań związanych z innymi czynnościami urzędowymi oraz organ sprawujący nadzór nad jednostkami certyfikującymi i nad produkcją ekologiczną.
- Jednostki certyfikujące, którym zostały przekazane zadania w zakresie kontroli urzędowych i niektórych zadań związanych z innymi czynnościami urzędowymi.
Funkcjonowanie systemu kontroli i certyfikacji w rolnictwie ekologicznym jest podstawowym gwarantem dla konsumenta, że produkty znajdujące się na rynku wyprodukowane zostały zgodnie z obowiązującymi przepisami dotyczącymi rolnictwa.
Etapy procesu certyfikacji ekologicznej:
1. Podjęcie decyzji o przejściu na produkcję ekologiczną.
Rolnik lub przedsiębiorca przetwórca powinien przeanalizować wymagania prawne UE i Polski oraz ocenić możliwości dostosowania gospodarstwa lub zakładu do zasad rolnictwa i produkcji ekologicznej. Producent zapoznaje się z zasadami produkcji, w tym z dopuszczonymi do stosowania środkami, a następnie podejmuje świadomą i dobrowolną decyzję o przystąpieniu do systemu jakości, jakim jest rolnictwo ekologiczne.
2. Zgłoszenie działalności i wybór jednostki certyfikującej.
Producenci zdecydowani na przystąpienie do sektora rolnictwa ekologicznego i rozpoczęcie działalności w rolnictwie ekologicznym powinni przesłać do wybranej jednostki certyfikującej wypełniony i podpisany formularz „Zgłoszenia działalności w rolnictwie ekologicznym” (https://www.gov.pl/web/rolnictwo/podjecie-dzialalnosci-w-rolnictwie-ekologicznym). Jednostka certyfikująca, po weryfikacji zgłoszenia pod kątem jego kompletności oraz możliwości świadczenia usług certyfikacyjnych, przekazuje je do Wojewódzkiego Inspektora Jakości Handlowej Artykułów Rolno Spożywczych, który rejestruje Producenta w krajowym systemie kontroli oraz przesyła informację o dacie objęcia systemem kontroli. Dodatkowymi dokumentami jakie należy złożyć w wybranej jednostce są m.in. umowa i wniosek o certyfikację.
3. Okres konwersji.
W rolnictwie ekologicznym kluczowym etapem jest okres konwersji, czyli przejścia z produkcji konwencjonalnej na ekologiczną. Trwa on zazwyczaj od dwóch do trzech lat, w zależności od rodzaju upraw lub produkcji zwierzęcej. W tym czasie gospodarstwo musi stosować zasady ekologiczne, jednak produkty nie mogą być jeszcze sprzedawane jako ekologiczne, ani oznakowane unijnym logiem, tzw. zielonym euroliściem.
4. Nadzór produkcji , dokumentacja.
Zarówno gospodarstwa rolne, jak i zakłady przetwórcze zobowiązane są do prowadzenia szczegółowej dokumentacji. Obejmuje ona m.in. ewidencję zabiegów agrotechnicznych, pochodzenie surowców, receptury produkcyjne, rejestry magazynowe oraz system identyfikowalności surowców na każdym z etapów produkcji w myśl „od pola do stołu”.
5. Kontrola i weryfikacja zgodności.
Jednostka certyfikująca przeprowadza co najmniej jedną tzw. kontrolę w roku. Obejmuje ona zazwyczaj wizytę w gospodarstwie lub zakładzie przetwórczym, ocenę i weryfikację dokumentacji, pobieranie próbek (jeśli jest taka potrzeba) oraz sprawdzenie zgodności praktyk z obowiązującymi przepisami. Kontrola nie oznacza analizy produktu końcowego, lecz dotyczy sposobu produkcji. Przyjmuje się, że jeśli warunki środowiskowe nie budzą zastrzeżeń, to jakość płodów rolnych zależy od sposobu wytwarzania. Kontrola obejmuje właśnie sposób wytwarzania, określony w kryteriach rolnictwa ekologicznego, zapewniający naturalną jakość produktów. Warto podkreślić, że produkty rolnictwa ekologicznego podlegają ogólnym przepisom prawa żywnościowego; ekologiczna metoda produkcji wnosi wartość dodatkową i podlega dodatkowej kontroli.
6. Decyzja certyfikacyjna
Po poświadczeniu zgodności z kryteriami poprzez system certyfikacji, w tym zakończeniu kontroli sporządzany jest raport, na podstawie którego podejmowana jest decyzja o przyznaniu certyfikatu ekologicznego. W przypadku stwierdzenia niezgodności podmiot otrzymuje zalecenia działań korygujących i określony czas na ich wdrożenie.
7. Certyfikacja przetwórstwa ekologicznego
W przetwórstwie ekologicznym szczególną uwagę zwraca się na pochodzenie surowców, rozdzielenie produkcji ekologicznej od konwencjonalnej oraz stosowanie wyłącznie dozwolonych metod i dodatków technologicznych. Każdy etap przetwarzania musi być zgodny z zasadami ekologii i transparentny.
8. Utrzymanie certyfikatu
Certyfikat ekologiczny wymaga ciągłego spełniania norm. Regularne kontrole, aktualizacja dokumentacji oraz zachowanie zgodności procesów są niezbędne do utrzymania prawa do znakowania produktów jako ekologicznych.
Korzyści z certyfikacji ekologicznej
Certyfikacja ekologiczna w rolnictwie i przetwórstwie przynosi liczne korzyści, takie jak:
- możliwość legalnego i prawnego oznaczania produktów jako eko, bio czy organic,
- wzrost zaufania konsumentów,
- wyższa wartość rynkowa produktów,
- dostęp do programów wsparcia i dopłat do systemu rolnictwa ekologicznego (np. realizacja zobowiązania w ramach Interwencji Rolnictwo Ekologiczne w ramach PS WPR na lata 2023-27),
- pozytywny wpływ na środowisko i lokalne ekosystemy.
Podsumowanie
Proces certyfikacji ekologicznej w rolnictwie i przetwórstwie wydaje się dość złożony, lecz stanowi fundament wiarygodności żywności ekologicznej. Dzięki jasno określonym zasadom i regularnym kontrolom konsumenci otrzymują produkty wysokiej jakości, a producenci budują trwałą pozycję na rynku opartą na zrównoważonym rozwoju.
opracowała: Agnieszka Jereczek