Rynek ziemniaka

Print Friendly, PDF & Email

     Od ponad 40 lat powierzchnia uprawy ziemniaków w Polsce sukcesywnie zmniejsza się. Skala tego procesu jest bardzo duża – niespotykana w żadnym innym kraju europejskim. W latach 70 – tych ubiegłego wieku ziemniaki zajmowały w Polsce powierzchnię 3 mln ha, co stanowiło 18% w strukturze zasiewów. Pod względem wysokości zbiorów byliśmy drugim producentem na świecie. A jak przedstawia się bieżąca  sytuacja  ?

      W 2018 r. zbiory ziemniaków ,według szacunków IHAR-PIB i IERiGŻ-PIB, wyniosły 7,65 mln ton i były o ok. 1, 5 mln ton mniejsze (ok. 17%) w stosunku do 2017 r.. Niższe plony były konsekwencją spadku plonów o  ok. 13%, wskutek nie sprzyjających warunków klimatycznych (długotrwałej suszy, oraz wysokich temperatur), jakie występowały w okresie wegetacji na przeważającym obszarze kraju, a także zmniejszenia o ok. 4% powierzchni uprawy.

     Według IHAR-PIB, w 2018 r. areał uprawy ziemniaków w gospodarstwach rolnych oszacowano na ok. 309 tys. ha, a łącznie z powierzchnią w ogrodach przydomowych ok. 316 tys. ha. W 2017 r. powierzchnia uprawy ziemniaków w gospodarstwach rolnych, według GUS, wyniosła 321,3 tys. ha, łącznie z ogrodowymi ok. 329,3 tys. ha. Wzrost powierzchni uprawy ziemniaków w poprzednich trzech latach był pozytywnym zjawiskiem przełamującym wieloletnią tendencją znaczącego spadku areału tego gatunku.

     Było to spowodowane zwiększonym zapotrzebowaniem na surowiec ziemniaczany ze strony przemysłu krochmalniczego i dynamicznym rozwojem przemysłu spożywczego w naszym kraju. Stosowanie dopłat obszarowych do uprawy ziemniaków skrobiowych także zachęca wielu rolników do specjalizacji w tym kierunku produkcji.

     Nieznaczny spadek powierzchni uprawy ziemniaków  w minionym roku spowodowany był prawdopodobnie głównymi trudnościami w zbyciu ubiegłorocznych zbiorów w okresie wiosny i niskich cen sprzedaży. Taka sytuacja zawsze zniechęca mniejszych producentów do dalszego podtrzymywania produkcji ziemniaków.

Tabela 1.

Zmiany w powierzchni uprawy, plonów i zbiorów ziemniaków Polsce 

                                               Lata   Powierzchnia Uprawy tys. ha Plony dt/ha Zbiory mln ton
1991- 1995
1996-2000
2001-2005
2006-2010
2011-2015
2016
2017
2018
 2019*
1 694
1292
813
525
340
312
392
316
300
161
181
181
190
234
285
279
242
295
27,34
23,37
14.68
9,88
7,94
8,89
9,18
7,65
8,85

*Prognoza IERiGŻ-PIB oraz IHAR-PIB

W województwie pomorskim wg IHR-PIB Oddział Jadwisin, powierzchnia uprawy w gospodarstwach rolnych również wykazuje tendencję spadkową. W  ostatnich trzech latach (2016-2018) powierzchnia uprawy tej rośliny spadła o 16 tys. (o ponad 3%) i w roku minionym osiągnęła poziom 17,5 tys. ha. Zbiory  ukształtowały się na poziomie 406,0 tys. ton, przy plonie 23,2 dt/ha.

     Jest wiele przyczyn ciągłego zmniejszania się liczby gospodarstw uprawiających ziemniaki i  zmniejszającego się areału uprawy te gatunku. Do najważniejszego należą: ograniczenie wykorzystania ziemniaków jako paszy  gospodarskiej tylko do plonu odpadowego, który z powodu niskiej jakości nie można sprzedać, wysokie koszty uprawy ziemniaków, w porównaniu do innych gatunków roślin rolniczych, trudności  ze sprzedażą ze sprzedażą zbiorów małych producentów (rozwój sieci sklepowych współpracujących z dużymi, specjalistycznymi gospodarstwami lub centralami konfekcjonowania ziemniaków z ciągłością dostaw); obawy producentów oraz utrudnienia eksportowe w związku z chorobami bakteryjnymi, wykrywanymi w naszym kraju dość często,  a także zmniejszające się spożycie w naszym kraju, które częściej traktowane są przez konsumentów jako warzywo.

Tabela 2.

Zmiany w liczbie producentów ziemniaków w Polsce

                                              Lata     Pow. uprawy ziemniaków ogółem ( tys. ha) Liczba gospodarstw   z uprawą                          ziemniaków w (tys. szt.) Liczba ha przypadająca na gospodarstwo
2002 2010 800
401
1 560
900
0,51
0,44
2013 2014
2015
2016
2017
2018
346
277
300
312
329
316
504
475
410
378
358
340
0,67
0,58
0,73                         0,83
O,92
0,93

Źródło; IHRAR- PIB O/Jadwisin

Postępuje natomiast cały czas koncentracja i specjalizacja większych gospodarstw w uprawie ziemniaków dla konkretnego kierunku produkcji (jadalne wczesne i na zbiór jesienny do konfekcjonowania jako surowiec do przetwórstwa spożywczego oraz dla zakładów skrobiowych i w nasiennictwie). Gospodarstw uprawiających ziemniaki powyżej 1 ha, stosujących intensywną lub średnio intensywną produkcji jest blisko 50 tys., a powierzchnia ogółem wynosi ponad 200 tys. ha. Prawie wszystkie te gospodarstwa (47,8 tys.) są zarejestrowane przez Państwową Inspekcję Ochrony Roślin i Nasiennictwa w prowadzonym kontroli fitosanitarnej, korzystają w wysokim stopniu z kwalifikowanego materiału sadzeniakowego, uzyskują stabilne wysokie plony, a ich zbiory prawie w 100% trafiają na rynek krajowy ziemniaków jadalnych, do przetwórstwa spożywczego, czy na zaopatrzenie przemysłu skrobiowego.

Ograniczenia w powierzchni uprawy ziemniaków w naszym kraju wynikają również z utrudnień eksportowych, z jakimi borykają się polscy rolnicy i handlowcy, a związanym z częstym występowaniem w kraju bakteriozy pierścieniowej ziemniaka. Spadek areału uprawy jest również konsekwencją zmniejszającego się spożycia ziemniaków, które coraz częściej są traktowane przez konsumentów jako jednych z warzyw dostępnych na rynku, a także znaczącego ich  importu.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

     Plony ziemniaków ogółem w 2018 r. IHR-PIB Odział w Jadwisinie oszacował  na 242 dt/ha (279 dt/ha w 2017 r.), z tego w gospodarstwach rolnych na 247 dt/ha. W 2019 r. prognoza w/ Instytutu wynosi 295 dt/ha  Jest to relatywnie niski poziom plonowania ziemniaków, ale i tak zaskakująco wysoki, jeśli porówna się ze spadkami plonowania innych gatunków roślin rolniczych z powodu długotrwałej suszy, jaka wystąpiła w sezonie wegetacji. Taka sytuacja  potwierdza tezę, że ziemniaki należą do nielicznych gatunków roślin rolniczych o wysokiej tolerancji na suszę, pomimo wysokich wymagań wodnych dla uzyskania wysokich plonów.

     Warunki klimatyczne w Polsce w 2018 r. były bardzo niekorzystne do zakładania plantacji ziemniaków wiosną, z powodu dość często występujących podtopień pól po obfitych opadach deszczu jesienią poprzedniego roku. Dotyczyło to szczególnie pól niżej położonych na glebach ciężkich. W ciągu dwóch miesięcy ze stanu nadmiaru wilgoci na większości plantacji ziemniaków wystąpił znaczący jej niedobór. Bardzo małe opady deszczu od samego początku wegetacji spowodowały wcześnie występującą suszę glebową na wielu plantacjach. Już w czerwcu widoczne były oznaki braku wody do normalnego plonowania ziemniaków odmian bardzo wczesnych i wczesnych. U tych odmian tempo kumulacji plonu jest bardzo szybkie i każde zakłócenie w normalnym zapotrzebowaniu roślin w wodę odbija się na wysokości plonowania. Opady w lipcu o lokalnym charakterze nieco złagodziły suszę na wielu plantacjach ziemniaków odmian średniowczesnych i późniejszych. Także późniejsze lokalne opady występujące w sierpniu ratowały rośliny przed całkowitym zaschnięciem, a tym samym wydłużały wegetację odmian późniejszych i w efekcie średnie plony nie były tak niskie, jak wcześniej prognozowano.

     W Polsce w produkcji towarowej uprawia się ponad 200 odmian ziemniaków. Dotyczy to wszystkich województw, w tym także województwa pomorskiego. Większość nie ma większego znaczenia rynkowego. Istotne znaczenie dla każdego województwa ma tylko kilka lub kilkanaście z nich. W województwie pomorskim w 2018 r. cieszyły się odmiany; Denar, Gala , Satina, Tajfun, Vineta, Owacja. Coraz większym zainteresowaniem w województwie do produkcji frytek cieszy się odmiana Inowator.

     Zbiory ziemniaków w 2018 r., będące zmniejszonej powierzchni uprawy, oraz niższych plonów, wyniosły 7,65 mln ton i były mniejsze o 1,5 mln ton niż w roku 2017. W ostatnich latach odnotowano niższe plony w latach tylko 2015 i 2013 r. Podobnie jak w Polsce odnotowano w większości krajów europejskich. Tam również wystąpiła susza w okresie wegetacji i z tego powodu plony, a zatem i także zbiory, były znacząco niskie.

     Niskie krajowe zbiory nie powinny zakłócić krajowego rynku ziemniaków jadalnych. W ubiegłych latach występowała w kraju nadwyżka produkcji krajowej popytu, a  więc niższe plony w ubiegłym roku spowodowały wzrost cen oferowanym producentom. Najtrudniejsza powstaje tylko w przemyśle skrobiowym. Wysokie ceny na rynku ziemniaków jadanych utrudniają planowany skup surowca w ramach w ramach zawartych kontraktów przez krochmalnie. Także w surowcu przeznaczonym dla przetwórstwa spożywczego do produkcji frytek może zaistnieć niewielki deficyt towaru z powodu silnego zdrobnienia bulw pod wpływem ubiegłorocznej suszy i zmniejszenia zbiorów towaru handlowego.

     W sezonie 2018/19 obroty rynkowe ziemniakami mogą wynieść ok. 4 mln ton i będą o około 8% mniejsze niż w poprzednim sezonie. Zmniejszy się przede wszystkim przerób na skrobię, ale również zmaleje wykorzystanie ziemniaków do frytek, chipsów i suszów. Łącznie przemysłowe wykorzystanie może być o ok. 10% mniejsze niż w sezonie poprzednim. Z powodu wysokich cen i nie najlepszej jakości ziemniaków ich spożycie spada, a ich sprzedaż do bezpośredniej konsumpcji jest także niższa  niż w poprzednim sezonie i wyniesie prawdopodobnie 1,75 mln ton. Przewiduje się , że samozaopatrzenie będzie mniejsze niż przed rokiem i wyniesie ok.  0,98 mln ton. Przewiduje się także, że w sezonie 2018/19 kanałami rynkowymi (skup, sprzedaż hurtowa, sprzedaż targowiskowa, eksport) rozdysponowane będzie ok. 53% zbiorów.

     Konsekwencją spadku zbiorów jest zmniejszenie wykorzystanie paszowe ziemniaków, które w sezonie 2018/19 może wynieść 1,4 mln ton, wobec 2,1 mln ton w sezonie poprzednim. Udział ziemniaków przeznaczonych na pasze w zbiorach ogółem w sezonie 2018/19 stanowić będzie ok. 18% wobec 21% w poprzednim sezonie.

     Spożycie ziemniaków nieprzetworzonych (świeżych) wykazuje długookresową tendencje spadkową, niezależnie od poziomu cen detalicznych i konkurencyjności cenowej względem ich podstawowych substytutów. Przewiduje się, że w sezonie 2018/19 spożycie ziemniaków nieprzetworzonych wyniesie 71,0 kg/mieszkańca i będzie o 4,2 kg mniejsze(o 5,6%) niż w sezonie 2017/18. Spożycie ziemniaków przetworzonych w gospodarstwach domowych jest niewielkie ( łącznie z chipsami) ale systematycznie rośnie. W sezonie 2017/18 wzrosło ono do 0,23 kg w przeliczeniu na 1 osobę miesięcznie w gospodarstwach domowych. Ocenia się, że całkowite bilansowe spożycie ziemniaków w sezonie 2018/19 wyniesie 92 kg/ mieszkańca i będzie mniejsze o 4 kg (o 4,2%)  niż w sezonie 2017/18.

     W 2018 r. produkcja ziemniaków w większości krajów UE znacząco spadła. W konsekwencji na unijnym rynku są duże niedobory ziemniaków oraz bardzo wysokie ceny zarówno w Polsce jaki i w Europie Zachodniej. W konsekwencji ceny w handlu zagranicznym przetworami ziemniaczanymi ziemniakami do obecnych zbiorów będą również wysokie.

     W sezonie 2018/19 przewiduje się niewielki spadek eksportu frytek, chipsów i suszów ziemniaczanych. Sprzedaż na rynki zagraniczne skrobi ziemniaczanej przypuszczalnie również będzie niższa od ubiegłorocznej. Natomiast z powodu wzrostu zainteresowania importerów, nawet dwukrotnie może wzrosnąć wywóz ziemniaków.

     Największym odbiorcą polskich  ziemniaków w minionym sezonie była Mołdawia, gdzie sprzedano 11,3 tys. ton. Eksport do Rumunii, tradycyjnego odbiorcy polskich ziemniaków zmniejszył się z 14,9 do 3,5 tys. ton. Spośród krajów UE najwięcej ziemniaków sprzedano do Wielkiej Brytanii. Z powodu embarga kraje UE nie mogą eksportować ziemniaków do Rosji. Władze fitosanitarne w Rosji zezwalają jedynie kilku krajom UE w tym Polsce na eksport sadzeniaków, ale po spełnieniu dodatkowych wymagań szczegółowej kontroli.

     Analiza bieżącej sytuacji na rynku ziemniaka, pozwala stwierdzić, że w najbliższej perspektywie nie przewiduje się istotnych zmian, mimo znaczenia w produkcji roślinnej w poziomie powierzchni uprawy, spożycia, przetwórstwa tej rośliny. O ile nie wystąpią nie przewidziane czynniki zewnętrzne…

opracował: dr inż. Tadeusz Plichta

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

2 − one =